İran’daki savaş nedeniyle gübre sevkiyatlarının aksaması ve enerji fiyatlarındaki hızlı yükseliş, gelişmekte olan ülkelerde yeni bir gıda enflasyonu riskini gündeme getirdi. Uzmanlar, bu durumun küresel şokların ardından toparlanmaya başlayan ekonomilerde gerilemeye yol açabileceğini belirtiyor.
GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELER KIRILGAN DURUMDA
Pandemi ve Rusya-Ukrayna savaşı sonrası toparlanma sürecinde olan gelişmekte olan ülkeler, İran’daki çatışmalar nedeniyle hane halklarının temel gıdaya erişiminde zorluk yaşayabilir. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD) Başkanı Odile Renaud-Basso, “Bu durum özellikle gıda fiyatları üzerinde ciddi etkiler yaratabilir” ifadelerini kullandı. Moody’s yöneticisi Marie Diron, gelişmiş ekonomilerde gıda ve enerji tüketici enflasyonunun toplam sepetin dörtte birinden az olduğunu, ancak birçok gelişmekte olan ülkede bu oranın yüzde 30-50 arasında değiştiğini belirterek, “Bu yapı ekonomileri dış kaynaklı fiyat şoklarına karşı daha kırılgan hale getiriyor” dedi.
GÜBRE DARBOĞAZI FİYATLARI ARTIRIYOR
Hürmüz Boğazı’nın kapanması, küresel gübre ticaretinin yaklaşık yüzde 30’unun aksamasına neden oluyor. Bank of America, çatışmanın küresel üre arzının yüzde 65-70’ini tehdit ettiğini, fiyatların ise şimdiden yüzde 30-40 arttığını açıkladı. FAO Başekonomisti Maximo Torero, birkaç haftalık bir çatışmanın tarımda ekim faaliyetlerini olumsuz etkileyerek tahıl, yem, süt ve et arzında düşüşe yol açabileceği uyarısında bulundu. Bazı ülkeler görece korunaklı görünse de, Somali, Bangladeş, Kenya ve Pakistan gibi ülkeler gübre tedarikinde Körfez’e bağımlı ve daha kırılgan durumda. Kenya’da gübre maliyetleri şimdiden yaklaşık yüzde 40 artmış durumda.
GÜBREDEN GIDAYA ZİNCİRLEME ETKİ
Uzmanlar, bu kez doğrudan tahıl ihracatının kesintiye uğramadığını, ancak gübre fiyatlarındaki artışın verim kaybına yol açabileceğini belirtiyor. Artan enerji fiyatları ise üretim ve taşımacılık maliyetlerini yükselterek gıda fiyatları üzerinde baskı oluşturuyor. Uluslararası Gübre Birliği’ne göre, özellikle mısır ve buğday gibi azot yoğun ürünler etkilenebilir; yem maliyetleri ekmekten tavuk ve yumurtaya kadar geniş bir ürün grubuna yansıyacak. Schroders Küresel Ekonomi Başkanı David Rees, “Bu tür arz şoklarında önce enerji fiyatları yükselir, ardından ikinci dalga olarak gıda fiyatları devreye girer” değerlendirmesini yaptı.
POLİTİKA YAPICILARI TEMKİNLİ
Gıda fiyatlarındaki sert artışların sosyal huzursuzluklara yol açabileceği uyarısıyla, ülkeler ek önlemler alıyor. Mısır’da ekmek sübvansiyonları uygulanırken, yükselen enerji fiyatları tarım ürünlerinin biyoyakıt üretimine yönlendirilmesine neden olabilir. Ayrıca Körfez ekonomilerindeki yavaşlama, Pakistan, Lübnan ve Ürdün gibi ülkelerde işçi dövizlerini azaltabilir. EBRD, gübre maliyetlerini karşılamaya yönelik destek paketleri üzerinde çalışırken, FAO’dan Torero, savaşın uzaması durumunda hükümetler ve kalkınma bankalarının acil eylem planları hazırlaması gerektiğini vurguladı: “Eğer çatışma bir aydan uzun sürerse hem ekim hem de verim açısından ciddi sorunlarla karşılaşacağız.”
