Hürrem Sultan, Nurbanu Sultan, Safiye Sultan, Kösem Sultan ve Hatice Turhan Sultan… Yaklaşık 620 yıl hüküm süren Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet yönetiminde söz sahibi olan ve aldıkları kararlarla tarihin akışını etkileyen kadın sultanlar…
Osmanlı İmparatorluğu’nda Kanuni Sultan Süleyman döneminde başlayan ve Köprülü Mehmed Paşa’nın sadrazam oluşuna kadar devam eden dönem, Kadınlar Saltanatı, olarak adlandırılmıştır. 1533-1656 yıllarını kapsayan bu dönemde padişahların anneleri ve eşleri devlet yönetiminde giderek daha fazla söz sahibi olmuştur. Hürrem, Nurbanu, Safiye ve Kösem Sultan gibi güçlü kadınlar zaman zaman padişahların kararlarını yönlendirmiş, hatta bazı dönemlerde devlet işlerini fiilen yönetmişlerdir.
Kadınlar Saltanatı Mahpeyker Kösem Sultan zamanında zirveye ulaşmıştır. Dönemin valide sultanı Turhan Sultan ve eski valide sultan Kösem Sultan arasındaki mücadele, Kösem Sultan'ın öldürülmesiyle sonuçlanmış ve Kadınlar Saltanatı dönemi sona ermiştir. Gücü eline geçiren Turhan Sultan, 1656 yılında Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazam olmasını destekleyerek yönetimi diğer devlet adamlarına bırakmış ve devlet işlerine doğrudan müdahale etmemiştir.
Osmanlı Devleti'nde kadınların yönetimde etkili olmalarının pek çok nedeni vardır. En önemli nedenlerden biri, padişahların ordunun başında seferlere katılmayarak saraya kapanmasıdır. II. Selim ve III. Murad gibi padişahların seferlere katılmamaları ve sarayda kalmalarıyla haremin etkisi artmış, özellikle padişahın anneleri ve gözde kadınları devlet işlerine müdahale etmeye başlamışlardır.
Osmanlı İmparatorluğu’nda geleneksel olan şehzadelerin anneleriyle birlikte sancağa gitme uygulaması, Kanuni döneminde Hürrem Sultan'ın İstanbul’da kalıp oğullarıyla sancağa gitmemesi üzerine değişmiştir. Sonraki yıllarda şehzadelerin sancağa gönderilme geleneğinin terk edilerek şehzadelerin saraya kapatılmasıyla birlikte valide sultanlar yönetimde daha aktif rol oynamaya başlamışlardır. Böylece harem, devlet işlerinin organize edildiği ve entrikaların çevrildiği merkez haline gelmiştir.
Kanuni döneminde başlayan ve sonraki padişahlar zamanında da devam eden Kadınlar Saltanatı sürecinde, saraydaki nüfuzlu kadınların devlet yönetimine müdahaleleri giderek arttı. Harem ağaları ve kira kadınlar aracılığıyla valide sultanlar ve gözdeler, dış dünyada olup bitenlerle ilgili bilgi sahibi olurlardı. Bu dönemde rüşvet, adam kayırma, makam ve mevki dağıtımında kişisel çıkarların öne çıkması gibi uygulamalar sıkça görülmeye başlanmıştır. Bazı valide sultanlar ve saray çevresindeki güçlü isimler, devlet görevlerine atama ve devlet görevlilerinin bir yerden başka bir yere nakledilmesini kimi zaman siyasi nüfuz sağlamak, kimi zaman da maddi kazanç elde etmek için bir araç hâline getirmiştir. Hürrem Sultan Sadrazam İbrahim Paşa’nın; Safiye Sultan ise Sokullu Mehmet Paşa’nın görevden alınmasında ve ortadan kaldırılmasında etkili rol üstlenmişlerdir. Dönemin valide sultanları, vezirleri kendi tasarruflarına göre atayıp görevden azletmişlerdir.
Haremin nüfuzlu kadınları, devletin gelir kaynaklarından yararlanarak lüks bir yaşam sürmüşlerdir. Bu gelir kaynakları arasında kendilerine gelen hediyeler, Doğu Akdeniz limanlarına gönderdikleri gemilerin kazancı, gelirleri kendilerine tahsis edilen topraklar ve vergiler bulunuyordu. Valide sultanlar, pek çok üst düzey devlet görevlisinden fazla para harcıyorlardı. Safiye Sultan’ın günlük harem harcaması 3.000 akçe, Nurbanu Sultan’ınki ise 2.000 akçeydi.
Valide sultanlar, padişahın annesi olmalarının sağladığı konumdan yararlanarak devlet işlerine müdahale edebiliyorlardı. Aldıkları kararlarla devletin üst kademelerinde belirleyici roller üstlenmişlerdir. Farklı milletlerden gelen kadın sultanlar geldikleri yerleri unutmamış; Hürrem Sultan, Osmanlı’nın Lehistan ve Rus politikalarına, Nurbanu ve Safiye Sultanlar Osmanlı’nın Venedik ile ilişkilerine yön vermişlerdir.
Osmanlı tarihinde yaklaşık bir buçuk asır boyunca etkili olan Kadınlar Saltanatı, kafese kapatılan kadınların saray içindeki konumlarının ötesine geçerek devlet yönetiminde ne denli belirleyici olabildiklerini ortaya koyan önemli bir dönemdir.